De kunst van gecompartimenteerd onderhandelen

Een film die iedere mediator gezien moet hebben? Janny Dierx brengt The Negotiator in, omdat mediators zich ook wel wat meer als onderhandelaar zouden mogen opstellen. Van Samuel L. Jackson en Kevin Spacey is een hoop te leren.

favoriet

Door Janny Dierx

Als filmliefhebber aanschouw ik regelmatig taferelen die me doen denken aan de een of andere mediation waar ik beroepsmatig bij betrokken was. Pas nog gebeurde dat met de IJslandse film Under the Tree, waarin onenigheid tussen mooiehuizenbezitters over de slagschaduw van een monumentale boom totaal ontspoort. Jaren geleden was de verfilming van Carnage door Roman Polanski ook al zo’n feest van mediationherkenning. Jodie Foster en John Reilly enerzijds en Kate Winslet met Christoph Waltz anderzijds vertolken twee ouderparen die samen­komen om de vechtpartij te bespreken waaraan hun beider minderjarige kinderen zich bezondigden. De ouders steken vol goede bedoelingen van wal. Maar terwijl de kinderen hun twist allang weer hebben bijgelegd, raakt gaandeweg de kans dat dit de ouders ook gaat lukken uit zicht.

De filmdialogen zijn grandioos: recht uit menige mediation gegrepen. Héérlijk vermaak. Toch speelt mijn beroepstrots me onder het kijken naar zo’n film parten. Mijn handen gaan ervan jeuken. Zoveel momenten waarop ik als mediator had kunnen interveniëren! Net zoals in het echte leven is het voor filmmakers gemakkelijker om een conflict compleet te laten ontsporen dan om het op een interessante manier op te lossen. Dat laatste is wel geslaagd in de film The Negotiator uit 1998, met hoofdrollen van Kevin Spacey en Samuel L. Jackson. Beiden spelen een rol als politieonderhandelaars in een situatie met gijzelneming.

The Negotiator is een film over onderhandelen in een crisissituatie. Het verhaal heeft op zich niet zoveel om het lijf. De film begint als politieman Danny Roman (gespeeld door Samuel L. Jackson) een groep collega’s in gijzeling neemt. Roman en zijn partner van het Chicago Police Department hebben kort daarvoor ontdekt dat iemand in de politieleiding fraudeert met gelden uit het pensioenfonds. Romans collega wordt vervolgens dood aangetroffen en Roman wordt als verdachte aangemerkt. Hij beseft dat het voor klokkenluiden te laat is en kiest er in een split second voor om het heft in handen te nemen. Als ervaren politieonderhandelaar in gijzelingssituaties, weet Roman maar al te goed hoe dit werkt en gokt hij erop dat hij meer kans heeft om via onderhandelingen onder hoge druk een uitweg uit zijn benarde positie te verkrijgen.


De belangrijkste reminder die in deze film voor Nederlandse mediators besloten ligt, is wat mij betreft dat zij niet mogen vergeten dat zij ook onderhandelaars zijn. Die mediationtaak blijft in Nederland naar mijn mening vaak te onderbelicht. Hier te lande – ook in het thans gangbare MfN-reglement – wordt in verband met de neutraliteit van de mediator sterk de nadruk gelegd op diens procesbegeleidende rol. Er wordt benadrukt dat de mediator niet mag oordelen, niet verantwoordelijk is voor de inhoud, ook al niet voor het resultaat, enzovoorts. The Negotiator geeft prettig tegenwicht aan die overtuiging. De film maakt aanschouwelijk hoe belangrijk het is dat een bemiddelaar zich in crisisachtige conflicten juist niet afwachtend opstelt, wel (be)oordeelt en de leiding neemt. Als er gevochten wordt moet de mediator ook bereid zijn om – symbolisch – klappen uit te delen. Alleen dan zal de mediator door partijen als volwaardige partij, procesbegeleider en onderhandelaar worden geaccepteerd.

Quote

Een sleutelscène zit meteen in het begin van de film. De chef van de politiedienst die de leiding krijgt over de gijzelneming door Roman wijst een ondergeschikte, tevens collega van Roman aan (Farley is de naam). Farley moet contact leggen met Roman. ‘Get him on the phone’, beveelt zijn chef. Farley maakt vervolgens meteen zijn eerste blunder door aan het telefoongesprek met Roman te beginnen zonder noemenswaardige strategie. Hij bezint zich niet op het feit dat hij en Roman elkaar kennen en wat dat mogelijk betekent voor Farley’s eigen positie. Zijn openingszet: ‘I only want to talk to you’ is de start van een hele reeks misstappen. Als Roman hem onverwachte vragen stelt, bijvoorbeeld: ‘Can I see a priest?’ geeft Farley ontwijkende antwoorden: ‘I will look into that.’ Bovenal vergeet Farley als onderhandelaar het vakmanschap van Roman als meesteronderhandelaar te erkennen. Farley behandelt Roman als de eerste de beste en blijft ‘volgens het boekje’ communiceren. Dus komt Farley geen steek verder. Het lukt hem niet om een conversatie te starten die bij Roman vertrouwen wekt, niet om Roman af te troeven en ook niet om het initiatief terug te winnen. Roman blijkt gedurende de gehele openingszet de baas.

Quote

Het optreden van Farley doet denken aan de mediator die omwille van het bewaken van neutraliteit stug blijft herformuleren en parafraseren. In menige huis-tuin-en-keukenmediation komt de mediator met het op die manier vasthouden aan zijn ‘vaardigheden en technieken’ ook niet bijster ver. Zo ook in de film. Roman dwingt de politieleiding uiteindelijk om Farley te vervangen door een tweede onderhandelaar. Dat is Chris Sabian, vertolkt door Kevin Spacey. Vanaf dat moment gaat het er – uiteraard – compleet anders aan toe.


Ik keek The Negotiator destijds op aanraden van Maria Evangelina Trebolle, een Argentijnse politievrouw, mediator en gespecialiseerd onderhandelaar in situaties met gijzelnemers. In de opleiding die ik bij Trebolle volgde gebruikte ze The Negotiator om te laten zien hoe de politie in zo’n geval te werk gaat. Van Trebolle leerde ik de uitgangspunten van gecompartimenteerd handelen. Fysiek wordt dat in de film zichtbaar gemaakt doordat de toeschouwer ziet hoe minutieus en tegelijk ogenschijnlijk terloops de politie de gijzelingslocatie en de directe omgeving indeelt in verschillende zones: gebouwen en gebieden waarover controle bestaat en locaties waar dat (nog) niet het geval is. In overdrachtelijke zin wordt aanschouwelijk dat een bemiddelaar in een crisissituatie voortdurend analyseert hoe de (mate van) zeggenschap over cruciale onderwerpen eruitziet, wie waarover gaat, waarover (nog) geen of onvoldoende informatie dan wel zeggenschap beschikbaar is en hoe dat vervolgens valt te beïnvloeden. Ook maakt de film duidelijk dat bemiddelaars in crisissituaties steeds zoveel mogelijk contact houden met alle partijen en ruggespraak houden met derden die meedenken. In ons vak is die rol meestal weggelegd voor de comediator. De basisbeginselen van gecompartimenteerd onderhandelen worden in The Negotiator ook goed in beeld gebracht. Sabian schaakt bedreven simultaan door op de verschillende borden door middel van caucusgesprekken en met onverwachte interventies waarmee hij initiatief toont.

Diep geëscaleerde conflicten zijn competitieve conflicten en die zijn echt anders dan win-winconflicten, leerde ik van Trebolle. In de eerste fase van een diep geëscaleerde situatie is het niveau van de interventies van de mediator complementair en dus ook competitief. The Negotiator brengt deze uitgangspunten in beeld. Sabian vertolkt hoe belangrijk het is dat de onderhandelaar zichzelf durft in te zetten om vertrouwen te winnen en een doorbraak durft te forceren. En dat het een illusie is om vol te houden dat de bemiddelaar in dit type conflicten (en in welke type conflicten wel?) geen invloed zou hebben op de uitkomst van de bemiddeling. Spacey gaat in zijn rol van Sabian ver: hij spant uiteindelijk met Roman samen om de corrupte politiefunctionaris binnen het Chicago Police Department te ontmaskeren. Ook dat is iets wat ik leerde van Argentijnse collega-mediators: de mediator doet misschien niet zozeer aan waarheidsvinding. Het is tegelijkertijd niet de bedoeling dat de transformatie die tijdens een bemiddelingsproces plaatsvindt een compleet nieuwe leugen in het leven roept. Als het moet kiest de mediator wel degelijk partij. Zo leerde ik van mijn Argentijnse collega’s en van Kevin Spacey hoe waardevol het is als mediators in diep geëscaleerde conflicten waarachtig durven te confronteren en durven te varen op hun eigen morele kompas.

Deze Argentijnse uitgangspunten bleken later in mijn werk als mediator in strafzaken in Nederland bruikbaar in allerhande complexe situaties, zoals bemiddeling bij omvangrijke burenruzies en huiselijk geweld.

Quote

Het is natuurlijk jammer dat mijn onderhandelingsfilmheld Kevin Spacey (#Himtoo!) in zijn echte leven grandioos van zijn voetstuk duikelde. Er zijn tientallen aangiften tegen hem gedaan vanwege seksueel grensoverschrijdend gedrag. Als mens én als mediator vind ik daar wat van. Spacey’s publieke excuses voor zijn wangedrag vond ik ronduit pathetisch. Zo viel mijn op zijn films gebaseerde beeld in duigen. Het gecompartimenteerd handelen dat ik via Spacey leerde, biedt mij gelukkig toch een uitweg. The Negotiator blijft een goede film over gecompartimenteerd onderhandelen, vind ik. En #Metoo, dat is echt een ander verhaal, denk ik inmiddels. De mediator maakt niet alleen onderscheid tussen de dader en zijn daden, leerde ik, maar ook tussen de daden van een acteur en zijn acteerprestaties.

Janny Dierx is bestuurder van De Mediation Coöperatie, opleider bij Caleidoscoop, lid van het Schadefonds Geweldsmisdrijven en redactielid van dit tijdschrift.