Narratieve mediation met overheden,
natuurorganisaties en visserij

Verschillende visverhalen

Bij mediation denk je meestal aan twee partijen die een hinderlijk conflict met elkaar hebben. Klaas Talma maakte een ‘ander’ conflict mee, over een landelijk ecologisch probleem: de zeer slechte visstand op het IJsselmeer. Aan de mediationtafel zaten vijf overheidspartijen, twee visserijorganisaties en twee natuurorganisaties. De belangen van de partijen verschilden sterk en het conflict was de afgelopen tientallen jaren verergerd en geëscaleerd. Onder andere door de inzet van narratieve mediation lukte het een doorbraak tot stand te brengen.

het conflict

Door Klaas Talma
Foto: Caspar Huurdeman/HH

Amper een half jaar geslaagd voor mijn mediationexamens en de narratieve specialisatie, werd ik in 2013 door een opdrachtgever gevraagd de bemiddeling op mij te nemen voor het ‘IJsselmeervisdossier’. Dit dossier (zo werd het genoemd, het was een conflict) moest samen met de partijen worden uitgewerkt tot een gezamenlijk gedragen oplossing. De betrokken partijen waren het ministerie van Economische Zaken (waar visserij sinds 2010 deel van uitmaakt), het ministerie van Infrastructuur en Milieu (I&M), de provincies Flevoland, Noord-Holland en Fryslân, de producentenorganisatie van beroepsvissers (PO), Sportvisserij Nederland, Vogelbescherming Nederland en Stichting Het Blauwe Hart. De belangen waren groot en het conflict zat muurvast. Het positieve was dat er een bestuurlijk overleg was geweest onder leiding van de onafhankelijk voorzitter en mediator Marjan van Kampen. Daar hebben de partijen uitgesproken dat ze samen willen zoeken naar een oplossing. Na advies gevraagd te hebben bij mijn opleiders en er een goed nachtje over te hebben geslapen ben ik met dit dossier aan de slag gegaan.

Het inhoudelijke probleem

Wat was er aan de hand op het IJsselmeer en waarom voelen zoveel partijen zich betrokken? De visstand op het IJsselmeer (inclusief het Markermeer) is dramatisch slecht. Het aantal vergunningen om te mogen vissen is veel te hoog. Elke poging om de visstand te herstellen of te verbeteren loopt vast. De vissers willen niet meewerken aan het verlagen van de visserijdruk omdat de vergunningen een commerciële waarde hebben en in feite hun pensioen zijn. Naast de visserijdruk zijn er ook andere oorzaken voor de al tientallen jaren durende teruggang van de visstand, zoals de afsluiting van het IJsselmeer, de inpolderingen en het schoner worden van het water (minder voedsel voor de vissen). De natuurpartijen hebben uiteindelijk de Wet natuurbescherming gebruikt om een door de rechter opgelegd gedeeltelijk visverbod af te dwingen. Het conflict had zich de afgelopen tientallen jaren opgebouwd en was stevig in de hoofden van de betrokken mensen gaan zitten.


Voorwerk

Het eerste dilemma waar ik tegenaan liep was dat er (juridische) bezwaren waren ingebracht. Het eerste bezwaar was van de organisatie van de beroepsvisserij die van mening was dat er ten onrechte een stop was opgelegd op een deel van de visserij. Het tweede bezwaar was van de natuurpartijen, die waren van mening dat er juist te veel visvangst was vergund. De partijen waren er oprecht van overtuigd dat hun onrecht was aangedaan en wilden voor de rechter hun gelijk halen. Met de kersverse opleidingskennis nog in mijn hoofd, riep daar een stem: ‘Een juridisch bezwaar en tegelijkertijd om tafel, dat kan niet’. Dus voor ik aan de slag ging met de mediation werd een overleg met de bezwaarmakende partijen georganiseerd om de bezwaren van tafel te krijgen. Dat lukte, de partijen waren bereid hun bezwaren op te schorten. Achteraf bleek dat dat opschorten een gouden greep was. De partijen waren bewust geworden dat het ergens om ging en dat er een offer van de partijen werd gevraagd. Maar ook lieten de partijen zien dat ‘het mes van tafel ging’. De opschorting zou een jaar van kracht zijn. Dat was dus ook de (korte) termijn waarbinnen er een oplossing gevonden moest worden. De partijen waren zich daarvan bewust en accepteerden dat gegeven.


Vervolgens is het plan van aanpak geschreven en vastgesteld. Er werd een flink aantal overleggen gepland. De overleggen werden een samenvoeging van gestructureerd projectmatig werken en mediation. In werkgroepen kwamen vooral feiten boven tafel. Maar ook de verschillen werden zichtbaar. Die werden doorgeleid naar de projectgroep waar de projectleider/mediator het bespreekbaar maakte en aan de slag ging met partijen.

Het conflict was stevig in de hoofden van de betrokken mensen gaan zitten

Narratieve mediation

In narratieve mediation is het belangrijk de schuld van het conflict buiten de partijen te leggen. Als voorzitter en mediator lukte het mij om het probleem te benoemen als een Gordiaanse knoop, een onontwarbare knoop. Omdat het onontwarbaar was, was het de afgelopen decennia dus ook niet gelukt om een oplossing te vinden. Juist die lange periode en het ongrijpbare hebben geleid tot zoveel frustratie en boosheid. Die Gordiaanse knoop moest eruit gesneden worden. In de gezamenlijke gesprekken gaven de partijen hun uitleg waar de anderen naar moesten luisteren. Die uitleg plaatste ik vervolgens weer in de onontwarbare knoop. Elke partij kreeg zo zijn erkenning en dat werkte om een stap verder te komen. In narratieve mediation is het verder belangrijk een nieuwe conflictvrij verhaal te bouwen. De partijen wisten overeenstemming te bereiken over het nieuwe gezamenlijke perspectief. Er moest weer een duurzaam visbestand komen waar zowel de beschermde vogels als een groep vissers van kon leven. Recreatie, toerisme en sportvisserij kon weer opbloeien en de stadjes langs het IJsselmeer zouden meer toeristen trekken. De hoofdelementen van narratieve mediation waren ingevuld, het conflict was buiten de partijen gelegd en er gloorde een gezamenlijk nieuw perspectief aan de horizon.


Het venijn

Het venijn zat hem in de route om bij de oplossing te komen. De natuurorganisaties hadden een hele sterke troef in handen en dat wist iedereen: ze konden zo weer naar de rechter stappen. Het rijk had de situatie tientallen jaren laten begaan en elke wijziging die het oplegde zou geld gaan kosten. Maar het rijk was niet bereid te betalen. Het had namelijk nog andere en veel grotere dossiers liggen waarbij de partijen graag uitgekocht wilden worden, bijvoorbeeld de nertsenfokkers en de intensieve veehouderij. Het uitkopen van de vissers zou niet alleen geld kosten, maar ook een precedent scheppen voor andere gevallen.


Geen van de vissers wilde zijn netten om niet inleveren. De vergunningen hielden ze vast want die konden worden doorverkocht, dat was het pensioen van de vissers. Collectief waren de vissers het eens dat er te veel visnetten en te veel vergunningen waren. Maar individueel vond men dat de andere vissers de netten moesten inleveren. Zo had elke partij wel een reden om niet te willen of te kunnen bijdragen aan de route die naar een oplossing leidde. De sportvissers wilden op zo kort mogelijke termijn hun hengeltje weer kunnen uitgooien op het IJsselmeer. In de ogen van de sportvissers moesten de beroepsvissers daarvoor een forse stap terug doen. De provincies en natuurpartijen wilden een snel herstel van de natuurwaarden. Er moest zo snel mogelijk weer voldoende eten zijn voor de beschermde visetende vogels. Het lonkend perspectief van een duurzame visstand op IJsselmeer leek heel ver weg.

In narratieve mediation is het belangrijk de schuld van het conflict buiten de partijen te leggen

De oplossing

Ook tijdens de gesprekken met de partijen kwam de zelfgecreëerde werkelijkheid van elk van de partijen steeds weer terug. Toch heeft het sterke van narratieve mediation gewerkt. De nieuw conflictvrije toekomst werkte dusdanig sterk dat de partijen bleven zoeken naar een weg om daar te komen. De zelfgecreëerde werkelijkheid kwam steeds vaker ter discussie te staan en men kreeg begrip voor de belangen van de andere partijen. Die hadden met een achterban te maken, die ook overtuigd moest worden. De vissers voelden zich de grote schuldige. Het ging immers steeds over de hoge visserijdruk en de vissers hadden te veel netten en te veel vergunningen.

Door het nieuwe conflictvrije perspectief ontstond langzaam een ander beeld van het ontstaan van het probleem. De oorzaak van het probleem lag niet bij de vissers. Het waren de veranderende omstandigheden die tot gevolg had dat er minder vis was. De bedijkingen en vooral de inpolderingen hadden de beste paai- en opgroeigebieden opgeslokt. Het IJsselmeer in de huidige vorm was een grote badkuip met water zonder natuurlijke zones waar vis kon paaien en opgroeien.

Maar dat inzicht bracht nog geen oplossing. Zolang de vissers met het zeer grote aantal netten zouden blijven vissen, zou elke oplossing in de kiem gesmoord worden. Want zodra er weer voldoende vis was, zouden alle vissers daaropaf stomen. De eerste die de vis zou vangen was immers de winnaar. Het ministerie noch de vissers wilden bewegen om minder vissen te vangen.

De oplossing is gevonden door niet het ministerie vissers te laten uitkopen, maar een fonds in het leven te roepen. Een particulier fonds gevuld met geld uit bijvoorbeeld de zandwinning op het IJsselmeer. Met dat geld konden alle vergunningen worden opgekocht. Vervolgens zou er een veel kleiner deel van de vergunningen, via een veiling weer worden uitgegeven. Dan was er geen sprake van staatssteun, noch van uitkoop door de overheid. De vissers stemden daarmee in omdat ze zo toch geld kregen voor hun oude vergunningen. Vissers die door willen gaan kunnen via de veiling nieuwe vergunningen kopen. Door in de nieuwe situatie veel minder vergunningen uit te geven zal de visstand snel herstellen. Recreatie en toerisme kunnen weer opbloeien. Vissers kunnen toeristen meenemen om hun de natuur te laten beleven. Natuurontwikkeling krijgt zo een kans.

Gedicht

Kira Wuck


Als het regent op zondag

regent het bij ons anders dan bij anderen

de lucht is droger en de kat laat zich niet aaien


Vroeger hadden we een kijkgat in de schutting

daarachter gebeurde het


Vanuit de achtertuin zie je waar de vaat zich opstapelt

wat de afstand is tussen geliefden

als ze elkaar net niet raken


Intimiteit is erachter komen dat je met iemand

naar hetzelfde punt staart

zoals naar mijn ouders

die voor de zoveelste keer de muren witten

Het bereiken van instemming was steeds balanceren op een flinterdun koordje, waarbij woorden en zinnen per letter werden gewogen

Geleerde lessen

Wat ik uit dit ‘dossier’ geleerd heb?

Doordat twee partijen hun juridische bezwaren opschortten, ontstond bij hen voldoende druk om toe te werken naar een oplossing. De opgeschorte bezwaren zijn ook meermaals gebruikt om druk te zetten op partijen en het proces.

Het bereiken van de uiteindelijke instemming door de partijen was steeds balanceren op een flinterdun koordje, waarbij woorden en zinnen per letter werden gewogen.

Na afloop zijn er alsnog hakken in het zand gezet en is de inzet van de Tweede Kamer nodig geweest om opnieuw druk te zetten op partijen. Het feit dat er (enig moment) een gedragen oplossingsvoorstel lag heeft positief gewerkt op de Kamerleden.

De kernwaarden van narratieve mediation waarbij vastzittende standpunten van partijen worden losgeweekt en omgevormd naar creatief en oplossingsgericht denken, blijkt een goed instrument. Ook als er meer dan twee partijen betrokken zijn bij het conflict en er sprake is van een grote achterban.

Narratieve mediation kan goed gecombineerd worden met projectmatig werken en is dan een krachtige combinatie om ook omvangrijke conflicten een forse stap richting een oplossing te brengen.

Klaas Talma is een narratief opgeleide mediator en gespecialiseerd in conflicten bij en met de overheid.